Europa is een welvarend en politiek stabiel werelddeel. Mede daarom proberen jaarlijks tienduizenden mensen uit andere werelddelen zich in Europa te vestigen. De Europese Unie stelt minimumeisen vast waaraan vluchtelingen en asielzoekers moeten voldoen om toegelaten te worden tot de EU.

In de Europese Unie  leven op dit moment bijna 500 miljoen consumenten. De EU streeft naar het waarborgen van de rechten en de belangen van deze consumenten. Zij moeten de garantie hebben dat producten in supermarkten en andere winkels gezond en veilig zijn en dat zij bij klachten een redelijke schadevergoeding kunnen krijgen.

Het criminaliteitsbeleid van de Europese Unie is met name gericht op de aanpak van internationale criminele netwerken.

Criminele organisaties hebben voordeel gehad bij het verdwijnen van de grenscontroles tussen de EU-landen. De EU hecht grote waarde aan het waarborgen van de veiligheid van haar burgers. Daarom is het belangrijk dat de lidstaten en betrokken organisaties nauw samenwerken bij het bestrijden van (grensoverschrijdende) criminaliteit.

De Europese Unie is al enkele jaren bezig om een samenhangend defensiebeleid op te stellen. Vroeger ging het bij defensie vooral om de verdediging van het eigen land tegen een aanvaller. Tegenwoordig zijn militaire operaties vaker bedoeld om vrede te bewaren, of om te helpen bij de opbouw van een land dat is verwoest door een oorlog of door interne conflicten. Door deze veranderingen is het defensiebeleid in Europa steeds in ontwikkeling.

Het voorkomen en bestrijden van fraude staat hoog op de Europese agenda. Het Europees Bureau voor fraudebestrijding OLAF houdt zich al meer dan tien jaar actief bezig met het opsporen en voorkomen van fraude met Europese gelden. Daarnaast coördineren lidstaten van de EU onderling de bestrijding van specifieke vormen van fraude.

De lidstaten van de Europese Unie werken steeds meer samen op het gebied van justitie en binnenlandse zaken. Dit is met name van belang sinds het wegvallen van de grenscontroles tussen de lidstaten.

Samenwerking is noodzakelijk door de toestroom van vluchtelingen en (illegale) asielzoekers naar alle lidstaten van de Europese Unie (EU), grensoverschrijdende misdaad en het wereldwijde terrorisme. Dit zijn vraagstukken die het beste op Europees niveau opgelost kunnen worden.

Mensenrechten nemen binnen de Europese Unie een belangrijke plaats in. Zij staan in het het Handvest van de grondrechten, waar de EU zich aan moet houden. Ook voert de EU een actief mensenrechtenbeleid. Zo vraagt de EU zowel binnen de EU als buiten de EU voortdurend aandacht voor schendingen van mensenrechten. Speerpunt daarbij zijn de rechten van vrouwen, kinderen, minderheden en ontheemden.

De lidstaten binnen de Europese Unie zijn nauw met elkaar verbonden. Zo is er binnen de Unie bijvoorbeeld vrij verkeer van personen en goederen. Toch heeft elke lidstaat zijn eigen wetgeving en rechtspraak.

Het Verdrag van Schengen regelt het vrije verkeer van personen tussen een aantal deelnemende landen. Tussen deze landen zijn de controles aan de binnengrenzen verdwenen. Burgers kunnen vrij reizen. Ook enkele niet-EU-landen vallen onder de Schengenbepalingen, zoals Noorwegen, IJsland en Zwitserland.

Sinds de aanslagen van 11 september 2001 in New York, 11 maart 2004 in Madrid en 7 juli 2005 in Londen heeft terrorismebestrijding hoge prioriteit. Politie en inlichtingendiensten van de verschillende landen werken samen om gewelddadige aanslagen tegen burgers en instellingen te voorkomen. Dat doen de Europese landen al sinds het einde van de 20e eeuw.

De EU heeft verschillende maatregelen genomen waardoor terroristische organisaties moeilijker in Europa kunnen opereren. Zo is een lijst van terroristische organisaties en personen opgesteld, waarvan de financiële tegoeden zijn bevroren. Ook worden grenscontroles verscherpt. Op internet houden landen radicale websites en sites van terroristische organisaties in de gaten en geven die informatie door aan de anderen. Ook worden persoonsgegevens sneller uitgewisseld.