Een aantal lidstaten van de Europese Unie kampt met grote financiële problemen. Vooral landen in Zuid-Europa, maar ook Ierland ontvangen reeds hulp vanuit de EU en het IMF. Door drastisch te bezuinigen en met steun van buitenaf proberen deze landen hun huishoudboekje weer op orde te brengen en het vertrouwen in de euro te herstellen.

Ondertussen wordt er in de EU gewerkt aan een beter gemeenschappelijk economisch beleid om de problemen het hoofd te kunnen bieden. Zowel de Europese regeringsleiders en staatshoofden als de Europese instellingen hebben diverse plannen gepresenteerd en maatregelen genomen. Omdat het Verenigd Koninkrijk een veto uitsprak over voorstellen om het huidige Verdrag van Lissabon aan te passen, hebben de zeventien euro-landen samen met nog tenminste zes andere EU-lidstaten besloten een apart verdrag op te stellen: het 'begrotingspact' genaamd.

Op de Europese top van 8-9 december 2011 werd al afgesproken de regels voor begrotingsdiscipline in het groei- en stabiliteitspact aan te scherpen. De Europees Commissaris voor economische en monetaire zaken heeft bevoegdheden gekregen om hierop toezicht te houden. Dit leidde in januari 2012 al tot aanpassing van de begroting in België om daarmee een boete te voorkomen.

Tijdens een eurotop op 30 januari 2012 werd de Europese Raad het eens over het nieuwe begrotingsverdrag. Het nieuwe verdrag is voor alle landen die de euro als munteenheid voeren verplicht. De andere Europese landen kunnen ervoor kiezen om zich aan het verdrag te binden. Groot-Brittannië en Tsjechië hebben al aangegeven niet mee te doen. Het nieuwe verdrag is op 2 maart ondertekend tijdens een bijeenkomst van de Europese Raad. Na ratificatie van minstens 12 eurolanden treedt het verdrag in werking.

Die ratificatie is niet vanzelfsprekend. De Franse president Hollande wil het verdrag zo snel mogelijk aanpassen. En in Ierland wordt op 31 mei 2012 een referendum gehouden, hetgeen volgens de Ierse grondwet verplicht is. Eerdere referenda over Europese verdragen hebben al eens een Iers 'nee' opgeleverd.

In grote lijnen zal het verdrag de volgende punten bevatten:

• - 

  begrotingen moeten in balans of positief zijn; landen mogen geen structureel tekort boven de 0,5% van het BBP hebben. Landen moeten ervoor zorgen dat als zij hogere tekorten krijgen zij die tekorten automatisch terugdringen
• - 

  de staatsschuld van een land mag maximaal 60% van het BBP bedragen. Wanneer de staatsschuld hoger is dan moeten landen hun tekort ieder jaar met minstens 1/20ste van het teveel aan staatsschuld terugdringen
• - 

  binnen een jaar moeten de landen de uitgangspunten en nieuwe regels opgenomen hebben in de nationale wetgeving, het liefst in de grondwet. De Commissie ziet daar op toe; landen die dat niet doen kunnen een boete krijgen
• - 

  de landen, en de eurolanden in het bijzonder, zullen regelmatig extra bijeenkomen om hun economische beleid beter op elkaar af te stemmen

Op 18 januari 2012 nam het Europees Parlement (EP) een resolutie aan over het komende akkoord. Het EP vraagt zich af of een aanvullend verdrag wel echt nodig is. Daarbij vinden de Europarlementariërs de democratische verantwoording niet voldoende. Zij pleitten ervoor het Europees Parlement en de nationale parlementen meer te betrekken bij de economische coördinatie. Ook zou er niet alleen eenzijdig naar bezuinigingen gekeken moeten worden.

Op het gebied van versterkt Europees toezicht op de nationale economieën van de eurolanden werden - vóór het begrotingspact -  de volgende pakketten met maatregelen aangenomen:

• - 

  het Six-Pack
• - 

  het Euro Plus Pact
• - 

  'Merkozy'

Op 29 september 2010 heeft de Europese Commissie een pakket van zes wetgevingsvoorstellen voorgesteld (het zogeheten "Six-Pack"). Deze maatregelen zijn op 13 december 2011 in werking getreden. Dit pakket aan maatregelen zou het Stabiliteits- en groeipact moeten versterken. Het pakket bevat de volgende zes punten:

• - 

  bevordering van verstandig begrotingsbeleid door de EU-lidstaten
• - 

  versterking van de controlemogelijkheden op het begrotingsbeleid van de EU-lidstaten
• - 

  de mogelijkheid van het opleggen van sancties aan EU-lidstaten bij overtreding van de bepalingen van het Stabiliteits- en groeipact
• - 

  nieuwe voorschriften waaraan de nationale begrotingskaders moeten voldoen
• - 

  versterking van de controlemogelijkheden op macro-economische onevenwichtigheden tussen de EU-lidstaten
• - 

  de mogelijkheid van het opleggen van sancties aan EU-lidstaten waar bij herhaling macro-economische onevenwichtigheden zijn vastgesteld

De parlementaire commissie Economische en monetaire zaken van het Europees Parlement (EP) was echter van mening dat bovenstaande maatregelen niet ver genoeg gingen en heeft het voorstel van de Commissie op 19 april 2011 van de nodige aanpassingen voorzien. Deze aanpassingen houden onder meer een grotere rol voor de Europese Commissie in en een systeem van automatische sancties tegen lidstaten die zich niet aan de afgesproken (begrotings)regels houden.

Met name het tweede punt leidde tot bezwaren van de EU-lidstaten. Met het oog op deze bezwaren besloot het Europees Parlement om de plenaire stemming over de voorgestelde aanpassingen op het pakket van de Europese Commissie uit te stellen.

Op woensdag 15 september 2011 bereikten de EU-lidstaten en het Europees Parlement een akkoord over de kwestie van automatische sancties tegen lidstaten die de (begrotings)regels van het Six-Pack overtreden. Volgens dit akkoord bepaalt de Europese Commissie of een lidstaat in overtreding is en welke sancties worden opgelegd. Deze sancties worden automatisch van kracht en kunnen alleen worden tegengegaan als een gekwalificeerde meerderheid van de lidstaten zich er tegen uitspreekt. Ze moeten zich dan verantwoorden tegenover het Europees Parlement.

Europarlementariër Corien Wortmann (CDA), die de onderhandelingen namens het Europees Parlement voerde, spreekt van 'een kleine revolutie'. Voorheen konden de lidstaten het advies van de Europese Commissie gewoon naast zich neerleggen. Dit is nu niet langer het geval: binnen tien dagen moet een gekwalificeerde meerderheid van lidstaten zich tegen de sancties uitspreken, anders worden deze automatisch toegepast.

Op dinsdag 20 september hebben de Europese ministers van Financiën en het Europees Parlement een algeheel akkoord op hoofdlijnen bereikt over de definitieve inhoud van het Six-Pack. Dit akkoord is op 28 september bekrachtigd door de plenaire vergadering van het Europees Parlement, waarna ook de Raad Economische en Financiële Zaken (ECOFIN) op 4 oktober haar goedkeuring verleende. Op 8 november maakte de Raad bekend de wetsvoorstellen aan te nemen.

Toevoegingen op de Eurotop van 26 op 27 oktober 2011

De regeringsleiders van de lidstaten met de euro hebben op de top van 26 op 27 oktober 2011 onderdelen uit het Six-Pack aangevuld met verdere regels en voorstellen. De aanvullingen op een rij:

• - 

  groeiramingen die gebruikt worden bij het opstellen van begrotingen moeten door onafhankelijke instellingen worden opgesteld
• - 

  hervormingsprogramma's die grensoverschrijdende effecten kunnen hebben, moeten met de Commissie en de andere lidstaten uit de eurozone worden doorgenomen
• - 

  betere afstemming van het economisch beleid door extra bijeenkomsten (twee of meer per jaar) van de regeringsleiders van de eurolanden
• - 

  versterkte mogelijkheden om problemen aan te pakken; de Europese Commissie en Raad van Ministers kunnen voorstellen doen om de begroting van de landen die te grote tekorten hebben, aan te passen

De details van een aantal van deze voorstellen moeten nog worden uitgewerkt.

Aanvullende voorstellen Commissie

Eind november 2011 voerde de Europese Commissie haar inspanningen op om de economie nieuw leven in te blazen, met een voorstel voor een pakket maatregelen. Dit pakket bestaat uit vier onderdelen: een jaarlijkse groeianalyse 2012, twee verordeningen om het economisch en budgettair toezicht te verscherpen en een Groenboek over staatsobligaties.

In de jaarlijkse groeianalyse 2012 zet de Commissie uiteen wat volgens haar de prioriteiten zijn voor het komende jaar op het gebied van begrotingsbeleid en structurele hervormingen. Nationale hervormingsprogramma's moeten in overeenstemming zijn met de prioriteiten die de Commissie heeft gesteld.

De twee voorgestelde verordeningen bouwen voort op het "Six-Pack" van wetgevende maatregelen dat half december in werking zal treden. De eerste verordening schrijft voor dat lidstaten van de eurozone hun ontwerpbegroting ieder jaar op hetzelfde tijdstip moeten presenteren en geeft de Commissie het recht ze te beoordelen en zo nodig advies uit te brengen. Ook zou de Commissie een herziening mogen aanvragen als de begroting het Stabiliteits- en groeipact niet naleeft.

De tweede verordening moet garanderen dat het toezicht op lidstaten die onder een programma van financiële steun vallen, of het risico op financiële instabiliteit lopen, streng is. Het zal ook volgens duidelijke procedures verlopen en in het EU-recht verankerd zijn. De Commissie mag een lidstaat onderverscherpt toezicht stellen als het ernstige moeilijkheden heeft met financiële stabiliteit.  

In het Groenboek over staatsobligaties worden de voor- en nadelen van het uitgeven van schuldpapier in de eurozone onderzocht.

Op 4 februari 2011 presenteerden de Duitse bondskanselier Merkel en de toenmalige Franse president Sarkozy een plan om de coördinatie tussen de Europese economieën te verbeteren. De vaste voorzitter van de Europese Raad Van Rompuy en Commissievoorzitter Barroso hebben dit plan uitgewerkt tot een 'Europees Concurrentiepact'.

Dit pact werd op de eurotop van 11 maart 2011 door de staatshoofden en regeringsleiders van de eurozone aangenomen, onder de aangepaste naam 'Europact'. Tijdens de bijeenkomst van regeringsleiders van 24 en 25 maart 2011 sloten ook de niet-eurolanden Denemarken, Polen, Letland, Litouwen, Bulgarije en Roemenië zich aan bij het pact. Het plan werd hierop hernoemd tot het 'Euro Plus Pact'.

Concreet komt het Euro Plus Pact op het volgende neer:

• - 

  het afschaffen van automatische aanpassing van salarissen aan inflatie (indexering)
• - 

  onderlinge erkenning van diploma's, zodat EU-burgers gemakkelijk in andere EU-landen kunnen werken
• - 

  coördinatie van de hoogte van vennootschapsbelastingen tussen de EU-landen
• - 

  een betere afstemming van de Europese pensioenstelsels op de veranderende samenstelling van de Europese bevolking (vergrijzing)
• - 

  EU-landen verplicht stellen om bepalingen over een maximale hoogte van de staatsschuld in hun grondwet op te nemen
• - 

  EU-landen verplichten om een 'financieel rampenplan' op te stellen, waarmee in problemen verkerende banken kunnen worden geholpen.

De Europese Commissie zou vervolgens streng moeten toezien op het nakomen van deze verplichtingen. Hiervoor zouden de volgende drie indicatoren gebruikt kunnen worden:

• - 

  prijsconcurrentie (prijzen mogen niet kunstmatig laag gehouden worden, door bijvoorbeeld staatssteun)
• - 

  stabiliteit van de overheidsfinanciën (bijvoorbeeld een te groot begrotingstekort en/of -overschot moet worden voorkomen)
• - 

  investeringen in onderzoek, ontwikkeling, onderwijs en infrastructuur (een bepaald minimum van de nationale begroting zou hieraan moeten worden besteed)

Verschillende eurolanden hebben de eis van een sluitende begroting inmiddels opgenomen in hun grondwet.

Toevoegingen op de Eurotop van 26 op 27 oktober

De regeringsleiders van de lidstaten met de euro hebben op de top van 26 op 27 oktober een aantal afspraken gemaakt die aansluiten bij het Euro Plus Pact:

• - 

  lidstaten met de euro moeten de eisen uit het Stabiliteits- en Groeipact opnemen in hun constitutionele wetgeving
• - 

  om te voorkomen dat banken in de problemen komen moeten zij meer geld in kas aanhouden
• - 

  het voornemen voor afstemming van de vennootschapsbelasting zal worden uitgewerkt in een concreet voorstel

Terwijl de onderhandelingen over het zogeheten Six-Pack nog gaande waren, deden Merkel en Sarkozy ('Merkozy') op 16 augustus 2011 nieuwe voorstellen op het gebied van economisch toezicht. Hiermee reageerden zij op de tegenvallende reactie van de financiële markten op het reeds genoemde Six-Pack en het Euro Plus Pact: wereldwijd lieten de beurzen onverminderd een dalende trend zien. 

De nieuwe voorstellen van Merkel en Sarkozy hielden het volgende in:

• - 

  de regeringsleiders van de eurozone moeten onder leiding van de vaste voorzitter van de Europese Raad minstens twee maal per jaar bijeenkomen om hun economisch beleid te coördineren. Zij vormen dan een soort economische 'euroregering'
• - 

  landen die zich niet aan de begrotingsregels houden moeten streng worden gestraft; de Commissie houdt toezicht op de lidstaten
• - 

  de Commissie mag lidstaten die dreigen boven de norm voor toegestane tekorten te komen dwingen hervormingen door te voeren
• - 

  ieder land zou het streven naar een evenwichtige overheidsbegroting als uitgangspunt in de grondwet moeten verankeren
• - 

  de eurolanden moeten in het kader van het Europees semester voortaan op basis van gezamenlijke langetermijn-analyses hun begrotingen voor het komende jaar opstellen
• - 

  er moet belasting worden geheven op financiële transacties (ook wel "Tobintaks" genoemd); op deze manier draagt de private sector ook bij aan de kosten van de eurocrisis

Om het goede voorbeeld te geven voor verdere onderlinge coördinatie hebben Duitsland en Frankrijk laten weten hun tarieven voor de vennootschapsbelasting gelijk te trekken.

Inhoudelijk vertonen de plannen van Merkel en Sarkozy de nodige overlap met het Six-Pack en het Euro Plus Pact. Een veelgehoord punt van kritiek is dan ook dat de nieuwe plannen een kwestie zijn van 'oude wijn in nieuwe zakken', en dat de plannen bovendien niet ver genoeg gaan. Zo maken zowel het invoeren van gemeenschappelijke euro-obligaties als het vergroten van het noodfonds (EFSF) geen deel uit van de voorstellen, iets dat met name door economen wordt betreurd.

De Europese Commissie reageerde positief op de Duits-Franse voorstellen.

Nederlandse reactie en voorstel

In een eerste reactie op de nieuwe voorstellen liet premier Rutte weten dat ook Nederland van mening is dat landen in de eurozone die zich niet aan de gezamenlijke begrotingsafspraken houden, veel harder gestraft moeten worden. Volgens het kabinet zou een aparte eurocommissaris hierop toezicht moeten houden. Hij benadrukte dat van verdere machtsoverdracht naar Brussel geen sprake zal zijn.

Finland en Duitsland hebben laten weten wel wat te zien in het plan voor een nieuwe eurocommissaris. Ook Commissievoorzitter Barroso vindt het een goed idee, alleen stelt hij voor de bevoegdheden die de nieuwe eurocommissaris zou krijgen, onder te brengen bij de eurocommissaris voor economische en monetaire zaken. Op het moment is dat Olli Rehn. Hij zou dan de mogelijkheid hebben de economische besluitvorming van een land met te grote schulden, over te nemen van de nationale regering.

Toevoegingen op de Eurotop van 26 op 27 oktober 2011

De regeringsleiders van de lidstaten met de euro hebben op de top van 26 op 27 oktober 2011 een aantal voorstellen en regels opgesteld die aansluiten bij de voorstellen van Merkel en Sarkozy, en het Nederlandse plan voor een speciale eurocommissaris:

• - 

  het toezicht op nationale begrotingen wordt uitgebreid (zie hierboven voor de precieze invulling daarvan)
• - 

  de onderlinge afstemming van het economisch beleid van de lidstaten met de euro wordt versterkt (zie ook hierboven)
• - 

  de positie van de eurocommissaris van economische en monetaire zaken wordt versterkt. Welke extra bevoegdheden de eurocommissaris nu precies krijgt om de lidstaten met de euro te controleren en te beboeten wordt nog uitgewerkt. Het wordt dus geen nieuwe eurocommissaris zoals Nederland wilde
• - 

  er zal een concreet voorstel komen om financiële transacties te belasten

Hieronder staan een aantal veelgehoorde argumenten over maatregelen ter verbetering van het Europese toezicht op de nationale economieën, waarbij bijna altijd wel kanttekeningen te maken zijn. Dat maakt een oordeel niet eenvoudig. Europa is wikken en wegen.

Tip: na het lezen van de argumenten kunt U zelf Uw reactie geven.

De Europese Commissie moet sneller sancties kunnen opleggen

Wanneer de Europese Commissie sneller sancties kan opleggen en deze hoger zijn, zullen landen eerder geneigd zijn hun financiën op orde te brengen. Op die manier kan worden bijgedragen aan het voorkomen van een mogelijke nieuwe crisis en/of het beperken van de gevolgen van de huidige crisis.

Wanneer sancties eerder opgelegd zullen worden, zullen de financiële problemen in de lidstaten juist verergeren

Wanneer lidstaten reeds met financiële problemen te kampen hebben, hebben sancties eerder een negatief dan een positief effect op de financiële situatie van een land. In plaats daarvan zou meer nadruk gelegd moeten worden op andere maatregelen, zoals het bijhouden en openbaar maken van een scorebord met daarop gegevens van de financiële situatie per land (‘naming and shaming’), waarbij tevens rekening wordt gehouden met sociaal-economische factoren van de betreffende lidstaat.

Een transparantere besluitvorming met betrekking tot de verbetering van het Europese toezicht op nationale economieën is belangrijk

De stemmingen van de Raad over het opleggen van een waarborgsom en boetes aan lidstaten die weinig doen om hun financiële problemen te voorkomen zouden in het openbaar moeten worden gehouden. Op die manier kan worden gevolgd of de besluiten op een legitieme manier worden genomen.

Uw reactie

Door op Uw reactie te klikken kunt u laten weten, wat u van de verschillende argumenten vindt. Ook kunt u natuurlijk andere argumenten aandragen. Uw reactie wordt zeer op prijs gesteld.